بررسی نقش آموزش محیط زیست در جوامع محلی برکاهش تعارض انسان و حیات وحش

نوع مقاله: تنوع زیستی

نویسندگان

1 گروه آموزش محیط زیست، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

چکیده

از آن­جایی­ که قوانین مربوط به مدیریت مناطق حفاظت ­شده بر اساس اهداف حفاظتی تعیین گردیده لذا باعث محدویت دسترسی به منابع طبیعی توسط روستاییان و عشایر شده است. اقدامات حفاظتی جمعیت گونه ­های وحشی را افزایش داده که در نتیجه آن زمین ­های کشاورزی و دام­ های اهلی بیش ­تر در معرض خطر آسیب قرار می ­گیرند. جوامع روستایی و عشایر از دیرباز به ­صورت مستقیم نیازمند استفاده از این منابع برای تامین معیشت خود هستند، این قوانین در صورتی ­که اقتصاد و معیشت جوامع محلی را نادیده گرفته و صرفاً بر حفاظت متمرکز باشد، باعث ایجاد نگرش منفی نسبت به قوانین و گرایش به قانون گریزی در جوامع محلی شده و پیامد آن افزایش تعارض بین انسان و حیات ­وحش خواهد بود. در این پژوهش از دو روش آمار توصیفی و استنباطی جهت تجزیه و تحلیل داده‏ ها استفاده گردید. تحلیل هم­بستگی نشان می ­دهد که بین متغیرهای مستقل عوامل اقتصادی-اجتماعی ساکنان بومی، مدیریت حیات وحش، عوامل تهدید کننده اکوسیستم و حیات ­وحش، رفتار زیست ­محیطی ساکنان بومی، میزان آگاهی و اطلاع از منطقه حفاظت ­شده و منابع کسب اطلاعات در زمینه حفاظت با متغیر وابسته آموزش محیط ­زیست برای کاهش چالش انسان و حیات­ وحش رابطه مستقیم و معنی­ داری در سطح وجود دارد. هم ­چنین بیش ­تر مطالعات فقط به بررسی جنبه ­های فنی کاهش تضاد انسان و حیات ­وحش می ­پردازد و آموزش زیست ­محیطی نادیده گرفته می­ شود. بنابراین برای رفع این مشکل نیاز به یک برنامه جامع بلند­مدت است که بتواند جنبه ­های اجتماعی، فرهنگی و حفاظتی را تحت پوشش قرار دهد.

کلیدواژه‌ها


  1. احسنی، ن.؛ اولادی، ج.؛ قصریانی، ف. و درویش، م.،1386. معرفی شیوهای برای اعمال مدیریت پایدار بر سرزمین، برمبنای معیارهای IUCN در استان کردستان، منطقه کوسالان و مریوان. فصلنامه تحقیقات مرتع و بیابان. جلد 14 شماره 4، صفحات 539 تا 558.
  2. اداره کل حفاظت محیط زیست استان کردستان. 1395. گزارش مطالعات توجیهی منطقه حفاظت شده کوسالان.
  3. اداره کل حفاظت محیط زیست استان کردستان. 1397. گزارش سرشماری حیات وحش مناطق تحت حفاظت.
  4. اشرف ­زاده، م. و مرادی، ا.، 1396. برآوردی از وضعیت شکار در منطقه حفاظت ­شده چهل پا، استان خوزستان. فصلنامه محیط ­زیست جانوری. سال 9، شماره 4، صفحات 1 تا 10.
  5. برخوردار، ب.، 1387. شناخت محیط زیست. انتشارات دانشگاه پیام نور. 180 صفحه.
  6. برزه ­کار، ق.ا.، 1384. پارک‏ ها و تفرج‏گاه‏ های جنگلی (مکان ‏یابی و طرح ‏ریزی). انتشارات سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی. چاپ اول. 231 صفحه.
  7. بسمعلی، م. و اسراری، ا.، 1393. بررسی تاثیر آموزش محیط ­زیست در کاهش شکار حیات ­وحش مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده شاسکوه. دومین همایش ملی و تخصصی پژوهش ‏های محیط ‏زیست ایران. دانشگاه شهید مفتح همدان.
  8. حیدری، ع.، 1382. تدوین الگوی مدیریتی توسعه پایدار آموزش محیط ­زیست برای نسل جوان کشور. پایان‏ نامه کارشناسی­ ارشد مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.
  9. زمانی، ن.،  1389. بررسی و مقایسه عادات غذایی یوزپلنگ آسیایی در دو پناهگاه حیات وش نایبندان و دره انجیر استان یزد. پایان­ نامه کارشناسی ­ارشد. دانشگاه تهران.
  10. زمانی، ن.، و تراحی، ر.، 1396. تاثیر آموزش محیط­ زیست بر کاهش تعارض انسان و حیات ­وحش.  فصلنامه محیط زیست جانوری. سال 9 ، شماره 4، صفحات 29 تا 40.
  11. زمانی، ن. و قندالی، م.، 1396. مدل ­سازی و بررسی متغیرهای زیستگاهی تاثیرگذار بر پراکنش یوزپلنگ ایرانی با روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی. فصلنامه محیط زیست جانوری. سال 9، شماره 3، صفحات 9 تا 16.
  12. زمانی ‏پور، ا.؛ محمدقلی ‏نیا، ج. و غوث، ک.، 1390. کاربرد دانش بومی در تولید محصولات دامی، مطالعه موردی: ناحیه هردنگ، مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان. شماره 21، صفحات 74 تا 98.
  13. صالحی، ص.، 1390. رفتارهای زیست ‏محیطی، دانش زیست­‏ محیطی و تحصیلات. مجله علوم تربیتی. دوره 18، شماره 2، صفحات 201 تا 226.
  14. ضیایی، ه.، 1388. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. انتشارات کانون آشنایی با حیات وحش. چاپ سوم. 419 صفحه.
  15. طبیعی، ا.  و بجلی، آ.، 1395. سنجش افکار عمومی در ارتباط با آگاهی و حفاظت از گور ایرانی به ­عنوان نماد حیات وحش استان فارس. فصلنامه محیط ­زیست جانوری. سال 8، شماره 4، صفحات 17 تا 24.
  16. طبیعی، ا.  و جوادی ، ر.، 1397 . برآورد تمایل مردم بومی حاشیه ذخیره ­گاه زیستکره گنو به ­منظور حمایت مالی از گونه ­های پستاندار بزرگ ­جثه. فصلنامه محیط­ زیست جانوری. سال 10، شماره 1، صفحات 25 تا 34.
  17. قربانی، م.؛ عوض­ پور، ل. و یوسفی، م.،1394. تحلیل و ارزیابی سرمایة اجتماعی در راستای تقویت تاب ­آوری جوامع محلی و مدیریت پایدار سرزمین. مجله منابع طبیعی ایران. دوره 68،  شماره 2، صفحات 625 تا 645.
  18. کرمی­ پورشمس ­آبادی،م.،1378. ارایه چارچوب نظری درخصوص چگونگی آموزش محیط ­زیست در نظام آموزش و پرورش کشور. رساله دکتری مدیریت آموزشی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.
  19. مجنونیان، ه. و گشتاسپ، ح.، 1388. راهنمای طرح ‏ریزی مناطق حفاظت شده. چاپ اول. انتشارات معارف. 122 صفحه.
  20. مجنونیان، ه.، 1378. پارک‏ های ملی و مناطق حفاظت شده ایران (ارزش­ ها و کارکردها). انتشارات زیبا. چاپ اول. 480 صفحه.
  21. مجنونیان، ه.، 1380. پارک‏ ها برای زندگی. انتشارات سازمان حفاظت از محیط زیست. چاپ اول. 425 صفحه.
  22. مجنونیان، ه.، 1393. مناطق حفاظت شده، مبانی و تدابیر حفاظت از پارک ­ها و مناطق در ایران و جهان. انتشارات دی­نگار. چاپ اول. 414 صفحه.
  23. ولایی، ع.، 1384. الگوهای رفتار با محیط ­زیست از دیدگاه قرآن و سنت، پایان ‏نامه دکتری رشته علوم قرآن و احادیث، دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران.
  24. Amaja, L.G.; Hunde Feyssa, D. and Mekonnen Gutema, T., 2016. Assessment of types of damage and causes of human-wildlife conflict in Gera district, south western Ethiopia. Vol. 8, No. 5, pp: 49-54.
  25. Berkes, F.; Colding, J. and Folke, C., 2008. Navigating social-ecological systems: building resilience for complexity and change. Cambridge University Press.
  26. Damerell, P.; Howe, C. and Milner-Gulland, E.J., .2013. Child-orientated environmental education influences adult knowledge and household behaviour. Environmental Research Letters. Vol. 8, No. 1, pp: 105-106.
  27. Dickman, A.J., 2010. Complexities of conflict: the importance of considering social factors for effectively resolving human, wildlife conflict. Animal Conservation. Vol. 13, pp:458-466.
  28. Fascion, N. and Delacnand, S., 2004. people and predators from conflict to coexistence. Island press. Washington Covelo London.
  29. Frick, J.; Kaiser, F.G. and Wilson, M., 2004. Environmental knowledge and conservation behavior: Exploring prevalence and structure in a representative sample. Personality and Individual differences. Vol. 37, No. 8, pp:1597-613.
  30. García-Alvarado, J.; Santos, M.; Verde-Star, J. and Norma L., 2001. Traditional uses and scientific knowledge of medicinal plants from Mexico and Central America. Journal of herbs, spices & medicinal plants. Vol. 8, No. 2-3, pp: 37-89.
  31. Barua, M.; Shonil, A. and Jadhav, S., 2013. The hidden dimensions of human, wildlife conflict: Health impacts, opportunity and transaction costs. Biological Conservation. Vol. 157, pp: 309-316.
  32. Markert, L., 2002. Aspects of Cheetah (Acinonyx jubatus) Biology, Ecology and Conservation Strategies on Namibian Farmlands, PHD thesis, university of oxford.
  33. Mills, M.G.L.; Broomhall, L.S. and Toit, J., 2004. Cheetah (Acinonyx jubatus) feeding ecology in the Kruger national park and a comparsion across African savanna habitat: is the cheetah only a successful hunter on open grassland plains? Wildly. Biol. Vol. 10, pp: 177-186.
  34. Newmark, W.D.; Manyanza, D.N.; Gamassa, D.G.M. and Sariko, H.I., 1994. The conflict between wildlife and local people living adjacent to protected areas in Tanzania: human density as a predictor. Conservation Biology. Vol. 8, pp: 249-255.
  35. Oğuz, D.; Çakci, I. and Kavas, S., 2010. Environmental awareness of university students in Ankara, Turkey. African Journal of Agricultural Research. Vol. 5, No. 19, pp: 2629-2636.
  36. Rakshya, T., 2016. Living with wildlife: Conflict or co existence Acta Ecologica Sinica. Vol. 36, No. 6, pp: 509-514.
  37. Salehi, S., 2010. People and the environment, LAP Lambert Academic publishing. 
  38. Vasilios, L.; Vasileios, J.K.; Georgari, M. and Baltzi, L., 2017. Public acceptance of management methods under different human, wildlife conflict scenarios.Science of TheTotal Environment. Vol. 579, pp: 685-693.
  39. Williams, H., 2011. Examining the effects of recycling education on the knowledge, attitudes, and behaviors of elementary school students. Illinois Wesleyan University. Outstanding Senior Seminar Papers.