روند تغییرات شاخص های تنوع زیستی پرندگان آبزی زمستان‌گذران تالاب های حوضه بختگان با استفاده از نتایج سرشماری نیمه زمستانه: 1396-1366

نوع مقاله : تنوع زیستی

نویسندگان

1 گروه تنوع زیستی و ایمنی زیستی، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران

2 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، واحد بندرعباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرعباس، ایران

3 اداره کل حفاظت محیط زیست فارس، شیراز، ایران

4 گروه علوم و مهندسی محیط زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

تالاب­های حوضه بختگان شامل  کمجان، طشک و بختگان ازجمله مهم ­ترین زیستگاه ­های آبی درون سرزمینی پرندگان آبزی (آبزی و کنار آبزی) ایران هستند که در سال­ های اخیر به ­دلیل کاهش شدید تراز آبی و تغییرات زیستگاهی از کمیت و کیفیت آن ­ها برای پرندگان کاسته شده است. در این پژوهش روند تغییرات تنوع زیستی پرندگان آبزی تالاب ­های بختگان براساس مقادیر شاخص­ های تنوع گونه ­ای (شانون-وینر و سیمپسون)، غنا (مارگالف و منهینیک) و یکنواختی گونه ­ای (پیلو و سیمپسون E) با استفاده از نرم ­افزار SDR-IV طی دوره زمانی 31 ساله (1396-1366) شامل دو بازه زمانی ده ساله (1396-1387 و 1386-1377) و یک بازه زمانی 11 ساله (1396-1366) تشریح شده است. هم­ چنین مساحت سطح آبگیر تالاب ­ها در فصل مهاجرت پرندگان طی ماه ­های دی و بهمن هر سال با استفاده از تصاویر ماهواره­LANDSAT  محاسبه شد. مقایسه مقادیر شاخص ­های تنوع با استفاده از آزمون تحلیل واریانس یک ­طرفه در سه بازه­ زمانی نشان داد که تفاوت معنی­ داری بین شاخص ­های تنوع گونه ای و شاخص غنای گونه ­ای پیلو در سه دهه مورد بررسی وجود ندارد (0/05<p )(2/123 پیلو، 0/995 سیمپسون، 0/082 شانون = 28,F). کم ­ترین مقادیر شاخص مارگالف در بازه زمانی 1396-1387 بوده شده و تفاوت معنی­ داری با دهه قبل داشته است ولی با بازه زمانی 1376-1366 تفاوت معنی ­داری نداشته است. بیش ­ترین مقادیر شاخص غنای گونه­ ای منهنیک و سیمپسون  E در بازه زمانی 1396-1387 بوده و تفاوت معنی‌ داری با دهه ­های گذشته داشته است (0/05>p ). مساحت سطح آبگیر تالاب در دهه 60 و 70 شمسی بیش ­ترین و در سال 1379 و در دهه اخیر کم ­ترین سطح را شاهد بوده است. به ­نظر می ­رسد نوسان تراز آبی و کاهش شدید پهنه ­های آبگیر تالاب ­های حوضه بختگان مهم­ ترین عامل تغییرات مقادیر شاخص ­های تنوع ­زیستی پرندگان آبزی تالاب­ ها بوده است. تامین حق ­آبه بوم ­شناختی، اجرای برنامه ­های مدیریت جامع تالاب و استقرار نظام مدیریت یک­پارچه بوم ­سازگانی، از مهم ­ترین راهبردهای احیاء تنوع زیستی پرندگان آبزی تالاب ­های مورد مطالعه هستند.

کلیدواژه‌ها


  1. امینی ­نسب، م. و رادمنش، ن.، ۱۳۸۹. مقایسه شاخص ­های تنوع زیستی پرندگان زمستان ­گذر دریاچه بختگان بین سا­­­ل ­های 2005 تا 2007 میلادی. دومین همایش ملی تالاب ­های ایران. اهواز. دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز.
  2. باقرزاده­ کریمی، م.، 1396. تالاب­ های ایران (معرفی کارکردهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی تالاب ­ها و معرفی ارزش ­ها و مسائل تالاب ­های ایران). کنوانسیون رامسر
  3. برنامه مدیریت جامع تالاب ­های بختگان، طشک، کمجان. 1396. طرح بین ­المللی حفاظت از تالاب ­های ایران. سازمان حفاظت محیط زیست و استانداری استان فارس.
  4. بهروزی ­راد، ب.؛ اسماعیلی، ح.؛ طبیعی ا. و جولایی، ل.، 1389. بررسی تنوع گونه ­ای ماهیانه پرندگان آبزی و کنار آبچر تالاب دریاچه ­ای پشت سد سیوند استان فارس. دومین همایش ملی تالاب ­های ایران.
  5. تیموری، ا.؛ پوراحمد، ا.؛ حبیبی، ل. و سالاروندیان، ف.، 1390.  تعیین حق آبه زیست محیطی دریاچه­ های طشک و بختگان با استفاده از روش میانگین فازی - C طبقه ­بندی. پژوهش ­های جغرافیای طبیعی. دوره 43، شماره 77، صفحات 21 تا 37.
  6. حسینی ­طایفه، ف.؛ بادام ­فیروز، ج.؛ قربانزاده ­زعفرانی، ق.؛ ایزدیان، م.؛ دهقانی، م.؛ ابراهیمی، ا. و ابراهیمی، ت.، 1398. پایش و احیاء تنوع زیستی تالاب ­های حوضه بختگان و پریشان. پژوهشکده محیط ­زیست و توسعه پایدار. سازمان حفاظت محیط­ زیست.
  7. رحیمی، س.؛ طبیعی، ا. و جولایی، م.،1388. بررسی تنوع گونه ­ای پرندگان آبزی و کنارآبچر تالاب کافتر استان فارس. اکوبیولوژی تالاب. سال 1، شماره 2، صفحات 70 تا 80.
  8. طبیعی، ا.، 1388. بررسی تنوع گونه ­ای پرندگان آبزی و کنار آبچر زمستان­ گذران در تالاب بین­ المللی پریشان. همایش ملی انسان، محیط زیست و توسعه پایدار.
  9. طبیعی، ا. و بوستانی، ف.، 1394. مطالعه تعیین نیاز آب اکولوژیکی تالاب بین­ المللی کمجان در استان فارس. اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس.
  10. طبیعی، ا. و نصیری، م.، 1392. بررسی تنوع گونه­ ای پرندگان آبزی و کنارآبچر مهاجر زمستان­ گذران تالاب بین­ المللی ارژن در استان فارس. زیست ­شناسی جانوری. سال 6، شماره 1، صفحات 29 تا 40.
  11. قاسمی، م. و قاسمی، ص.،1396. بررسی درصد فراوانی و تنوع زیستی پرندگان زمستان­ گذران در مناطق تالابی شرق استان هرمزگان. فصلنامه محیط زیست جانوری. سال 9، شماره 3، صفحات 103 تا 116.
  12. گودرزیان، پ. و عرفانی­ فرد، ی.، 1390. بررسی تغییرات دراز مدت تنوع گونه ­ای پرندگان مهاجر آبزی تالاب پریشان استان فارس. دومین همایش ملی مقابله با بیابان­زایی و توسعه پایدار تالاب ­های کویری ایران. 
  13. گودرزیان، پ.؛ عرفانی ­فرد، ی. و یزدانی، م.، 1393. شناسایی پرندگان در معرض خطر انقراض تالاب پریشان و پایش طولانی مدت وضعیت آ­­­ن­ ها با استفاده از شاخص ­های تنوع زیستی. دومین همایش ملی بیابان با رویکرد مدیریت مناطق خشک و کویری.
  14. مهدی­ نسب، م.، 1398. بررسی تنوع زیستی پرندگان آبزی و کنار آبزی زمستان ­گذران تالاب­ های پلدختر. فصلنامه محیط ­زیست جانوری. سال 11، شماره 2، صفحات 105 تا 114.
  15. Amat, J.A. and Green, A.J., 2010. Waterbirds as Bioindicators of environmental conditions, in: Hurford, C.; Scheider, M. and Cowx, I., (Eds.). Conservation Monitoring in freshwater habitats. A practical guide and case studies. The Netherlands. Springer. pp: 45-52.
  16. Butchart, S.H.M.; Walpole, M.; Collen B.; Van Strien, A.; Scharlemann, J.P.W. and Watson, R., 2010. Global biodiversity: indicators of recent declines. Science. Vol. 328, pp: 1164-1168.
  17. Delany, S. and Scott, D., 2006. Waterbird Population Estimates Fourth Edition, 2006: Wetlands International. Wageningen, The Netherland.
  18. Ghasemi, S. and Zakaria, M., 2011. Relative abundance and diversity of waterbirds in Rhizophora Mangrove Forest in Iran. Asia Life Science. Vol. 20, No. 1, pp: 210-238.
  19. Goudarzian, P. and Erfanifard, S.Y., 2017. The efficiency of indices of richness, evenness and biodiversity in the investigation of species diversity changes (case study: migratory water birds of Parishan international wetland, Fars province, Iran). Biodiversity International Journal. Vol. 1, No. 2, pp: 41-45.
  20. Hurlbert, S.H., 1971. The non-concept of species diversity: a critique and alternative parameters. Ecology. Vol. 52, pp: 577-586.
  21. Krebs, C.J., 1994. Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance. New York: Harper Collins College Publishers.
  22. Lantz, S.; Gawlik, D.E. and Cook, M.I., 2011. The Effects of Water Depth and Emergent Vegetation on Foraging Success and Habitat Selection of Wading Birds in the Everglades. Waterbirds. Vol. 34, No. 4, pp: 439-447.
  23. Legras, G.; Loiseau, N.; Gaertner, J.C.; Poggiale, J.C.; Ienco, D.; Mazouni, N. and Mérigot, B., 2019. Assessment of congruence between co-occurrence and functional networks: A new framework for revealing community assembly rules. Scientific Reports. Vol. 9, No. 1, pp: 1-10.
  24. Lioyd, M. and Ghelardi, R.J., 1964. A table for calculating the `equitability' component of species diversity. Journal of Animal Ecology. Vol. 33, No. 2, pp: 217-225.
  25. Magurran, A.E., 2004. Measuring Biological Diversity. Oxford: Blackwell Publishing.
  26. Magurran, A.E., 1998. Ecological Diversity and Its Measurement. Princeton, NJ: Princeton University Press.
  27. Martinez‐Almoyna, C.; Thuiller, W.; Chalmandrier, L.; Ohlmann, M.; Foulquier, A.; Clément, J.C. and Münkemüller, T., 2019. Multi‐trophic β‐diversity mediates the effect of environmental gradients on the turnover of multiple ecosystem functions. Functional Ecology. Vol. 33, No. 10, pp: 2053-2064.
  28. McDonald, C.; Smith, R.; Scott, M. and Dick, J., 2010. Using indices to measure biodiversity change through time. METMAV International Workshop on spatiotemporal modelling, University Santiago de Compostela.
  29. Musilova´, Z.; Musil, P.; Pola´kova´, S. and Fuchs, R., 2009. Wintering ducks in the Czech Republic: changes in their population trends and distribution. Wildfowl Special. Vol. 2, pp: 73-85.
  30. Newton, A.C., 2007. Forest Ecology and Conservation: A Handbook of Techniques, New York: Oxford University Press.
  31. Nilsson, L., 2008. Changes in numbers and distribution of wintering waterfowl in Sweden during forty years, 1967-2006. Ornis Svecica. Vol. 18, pp: 135-236.
  32. Ohlmann, M.; Miele, V.; Dray, S.; Chalmandrier, L.; O’Connor, L. and Thuiller, W., 2019. Diversity indices for ecological networks: a unifying framework using Hill numbers. Ecology Letters. pp: 1-11.
  33. Pielou, E.C., 1975. Ecological Diversity. New York, Wiley Inter Science.
  34. Schreiber, E. and Burger, J., 2002. Biology of marine birds, Boca Raton. USA: Boca Raton, Florida, USA: CRC Press.
  35. Scott, D.A., 2010. Results of Mid-winter Waterbird Counts in Iran in the Early 1970s. Podoces. Vol. 5, No. 1, pp: 11-28.
  36. Seaby, R.M. and Henderson, P.A., 2006. Species Diversity and Richness version 4. Pisces Conservation Ltd., Lymington, England.
  37. Shannon, C.E. and Weaver, W., 1949. The Mathematical Theory of Communication. University of Illions Press, Urbana, USA. pp: 1-117.
  38. Simpson, E.H., 1949. Measurement of diversity. Nature. Vol. 163, pp: 688.
  39. Stolen, E.D.; Breininger, D.R. and Frederick, P.C., 2005. Using waterbirds as indicators in estuarine systems: successes and perils, in: Bortone, S.A., (Ed.). Estuarine Indicators. CRC Press, Boca Raton, Florida. pp: 409-422.
  40. Tuomisto, H., 2010. A consistent terminology for quantifying species diversity? Yes, it does exist. Oecologia. Vol. 164, No. 4, pp: 853-860.
  41. Van Strien, A.J.; Gmelig Meyling, A.W.; Herder, J.E.; Hollander, H.; Kalkman, V.J. and Turnhout, S., 2016. Modest recovery of biodiversity in a western European country: The Living Planet Index for the Netherlands. Biol. Conserv. Vol. 200, pp: 44-50.
  42. Wetlands International. 2015. Report on the Conservation Status of Migratory Waterbirds in the Agreement Area - Sixth Edition (CSR6), UNEP/AEWA/MOP6.14. UNEP/AEWA, Bonn, Germany.
  43. Whittaker, R.H., 1977. Evolution of species diversity in land communities. Evolutionary Biology. Vol. 10, pp: 1-67.
  44. Whittaker, R.J.; Willis, K.J. and Field, R., 2001. Scale and species richness: towards a general, hierarchical theory of species diversity. Journal of Biogeography. Vol. 28, No. 4, pp: 453-470.