ارزیابی پهنه‌های مستعد توسعه بوم گردشگری در منطقه شکار ممنوع اشکورات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه برنامه ریزی و طراحی محیط، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 گروه ارزیابی و مخاطرات محیط زیست، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار و دانشکده محیط‌زیست، کرج، ایران

3 گروه آموزش محیط زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

گردشگری در مناطق تحت حفاظت به عنوان ساز و کاری برای خودگردانی مالی، پشتوانه ای برای حفاظت و ابزاری برای تسهیل مدیریت محسوب می گردد. از این رو گردشگری در این مناطق به منظور حفظ تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی می بایست بر اساس ارزیابی توان اکولوژیکی در پهنه های مستعد حاصل گردد تا حفاظت از گونه های زیستی دچار آسیب نگردد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی پهنه های مستعد بوم گردشگری با دو روش ارزیابی چند معیاره و تجزیه و تحلیل سیستمی انجام گردید. بدین منظور 19 گزینه در قالب 7 خوشه انتخاب و برای تعیین درجه توان گزینه ها با استفاده از روش تحلیل شبکه ای (ANP) به هر یک وزنی اختصاص و با استفاده از تکنیک ترکیب خطی وزن دار (WLC) هر یک از لایه ها ترکیب گردید. نتایج روش ارزیابی چند معیاره نشان می دهد که 18/95% دارای توان طبقه 1، 2/16 % طبقه 2، 12/58% طبقه 3 و 66/30 % طبقه 4 است. نتایج حاصل از روش تجزیه و تحلیل سیتمی نیز بیانگر این است که 19/06 % طبقه 1، 1/96 % طبقه 2، 11/04 % طبقه 3 و 67/93 % طبقه 4 می باشد. نتایج هر دو روش مشابه و حاکی از آن است که به دلیل وضعیت حفاظتی، وجود گونه های جانوری و گیاهی در خطر انقراض و نیز در نظر گرفتن آشیان اکولولوژیک گونه ­های جانوری، مرتفع بودن منطقه و شیب بالا، بیش ترین مساحت منطقه در زون های حفاظتی و امن قرار گرفته است که دسترسی به منطقه شکار ممنوع اشکورات را برای بازدیدکنندگان محدود می سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Evaluation of Ecotourism Prone Zones in the Eshkevarat No-Hunting area

نویسندگان [English]

  • Parvaneh Sobhani 1
  • Zeinab Hoseinnezhad 2
  • Romina Sayahnia 1
  • Hossein Mahmoodi 3
  • Ali Jahani 2
1 Department of Planning and Design of the Environment, Environmental Science Research Institute, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Assessment and Environment Risks Department, Research Center of Environment and Sustainable Development and College of Environment, Karaj, Iran
3 Department of Economics, Education and Policy, Environmental Sciences Research Institute, Shahid Beheshti University Tehran, Iran
چکیده [English]

Tourism in protected areas as a mechanism for financial self-government is a support for conservation and a tool for facilitating management. Therefore, tourism in these regions in order to preserve biodiversity and genetic reserves should be achieved based on ecological potential assessment in susceptible areas so that no damage to biological species is done. The aim of this study was to evaluate the susceptible areas of ecotourism using two methods of multi-criteria evaluation and system analysis. For this purpose, 19 options were selected in 7 clusters and each layer was combined using Analysis Network Process (ANP) method to determine the power of the options using Weighted Linear Composition (WLC). The results of multi-criteria evaluation method showed that 18.98% in the Class 1, 2.15% in the Class 2, 15.87% in the Class 3, and about 63% in the Class 4. The results of the system analysis also showed that 19.71% in the Class 1, 2.03% Class 2, 11.41% Class 3, and about 61.70% Class 4. The results of both methods are similar and indicate that due to the conservation status, the existence of endangered animal and plant species, as well as considering the ecological nest of animal species, high elevation and slope in the area, the largest in the protected and safe zones, are some of the reasons, that limits access for visitors to the Eshkevarat No-Hunting area.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ecotourism
  • Network Analysis Process (ANP)
  • System analysis
  • protected areas
  • Eshkevarat No-Hunting area
  1. ابگز، پ.؛ مک ­کول، ا. و هینس، ک.، 1387. راهنمای مدیریت و برنامه ­ریزی گردشگری پایدار در مناطق حفاظت ­شده. ترجمه: مزدک دربیگی. انتشارات سازمان حفاظت محیط­ زیست. 350 صفحه.
  2. احسنی، ن؛ اولادی، ج.؛ قصریانی، ف. و درویش، م.، 1386. اعمال شیوه ­ای برای مدیریت پایدار بر سرزمین بر مبنای معیارهای IUCN در استان کردستان. فصلنامه تحقیقات مرتع و بیابان ایران. جلد 14، شماره 4، صفحات 539 تا 588.
  3. اسراری، ا. و مسعودی، م.، 1395. پهنه ­بندی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم و گردشگری استان فارس. فصلنامه انسان و محیط زیست. شماره 38، صفحات 1 تا 11.
  4. بزم ­آرا بلشتی، م.؛ توکلی، م. و جعفر زاده، ک.، 1396. ارزیابی پهنه­ های مناسب توسعه اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده خاییز). برنامه ­ریزی و آمایش فضا. سال 21، شماره 3، صفحات 95 تا 118.
  5. پارساجو، ش. و ناصحی، ف.، 1397. نقش توسعه پایدار توریسم در مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی: منطقه سبلان در استان اردبیل). مجله علوم جغرافیایی. شماره 29.
  6. جعفری، ض.؛ میکائیلی­ تبریزی، ع.ر.؛ محمدزاده، م. و عبدی، ا.، 1390. ارزیابی توان طبیعت­ گردی پارک ملی گلستان با استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره و GIS. تحقیقات منابع تجدید شونده. سال 2، شماره 4، صفحات 25 تا 37.
  7. حسین­ نژاد، ز.؛ گشتاسب، ح.؛ نظامی، ب. و جهانی، ع.، 1394. ارزیابی توان اکولوژیکی منطقه شکار ممنوع اشکورات جهت ارتقاء به سطوح حفاظتی بالاتر. پایان ­نامه کارشناسی ­ارشد. دانشکده محیط زیست کرج. 154 صفحه.
  8. سبحانی، پ.؛ گشتاسب، ح.؛ نظامی، ب. و جهانی، ع.، 1396. ارزیابی توان اکولوژیکی در مناطق شکار ممنوع برای ارتقاء به سطوح حفاظتی بالاتر با استفاده از روش تصمیم­ گیری چندمعیاره (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع الوند). پژوهش ­های محیط زیست. سال 8، شماره 16، صفحات 29 تا 42.
  9. سبحانی، پ.؛ گشتاسب، ح.؛ نظامی، ب. و جهانی، ع.، 1397. ارزیابی قابلیت ارتقاء سطح حفاظتی مناطق شکار ممنوع (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع الوند همدان). نشریه علوم و تکنولوژی محیط زیست. دوره ۲۰، شماره ۳، صفحات 143 تا 157.
  10. سبحانی، پ.؛ سیاح­ نیا، ر.؛ محمودی، ح. و اسماعیل ­زاده، ح.، 1398. برآورد ظرفیت برد گردشگری در مناطق تحت حفاظت (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع الوند). فصلنامه برنامه­ ریزی و توسعه گردشگری. سال 8، شماره 3، صفحات 52 تا 63.
  11. شهرکی، ف. و اسماعیل­ کهرم، گ.، طراحی محیط­ زیست به ­منظور مدیریت تفرجگاهی و اکوتوریسم پایدار با استفاده از GIS. مجموعه مقالات اولین همایش ملّی بررسی تهدیدات و عوامل تخریب تنوع زیستی در منطقۀ زاگرس مرکزی. دانشگاه صنعتی اصفهان. صفحات 151 تا 156.
  12. شیرانی ­سرمازه، ن.؛ جهانی، ع.؛ گشتاسب، ح. و اعتماد، و.، 1397. برآورد ظرفیت برد گردشگری در مناطق تحت حفاظت (مطالعه موردی: پارک ملی و پناهگاه حیات ­وحش قمیشلو). پژوهش ­های محیط ­زیست. سال 9، شماره 17، صفحات 55 تا 66.
  13. صابری، ا.؛ صالحی­ کارونیان، ع.ر. و صالحی­ کارونیان، ز.، 1393. توان­ ها و قابلیت­ های اکوتوریستی مناطق حفاظت شدۀ محیط زیست در جهت توسعۀ پایدار (مطالعۀ موردی: منطقۀ حفاظت شدۀ جهان­ نمای گرگان). فصلنامه مطالعات مدیریت گردشگری. شماره 12، صفحات 70 تا 86.
  14. صادق ­اوغلی، ر.؛ جهانی، ع.؛ علیزاده ­شعبانی، ا. و گشتاسب، ح.، ۱۳۹۸. کمی ­سازی از هم گسیختگی سیمای سرزمین به ­عنوان شاخصی برای ارزیابی زیستگاه حیات­ وحش (مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده جاجرود). فصلنامه محیط ­زیست جانوری. سال 11، شماره ۱، صفحات ۱۳ تا ۲۰.
  15. صفاری، ا.؛ قنواتی، ع. و صمیمی ­پور، خ.، 1391. شناسایی پهنه ­های مستعد توسعه اکوتوریسم در شهرستان کازرون. نشریة تحقیقات. صفحات 147 تا 160.
  16. طبیعی، ا. و بجلی، ا.، ۱۳۹۵. سنجش افکار عمومی در ارتباط با آگاهی و حفاظت از گور ایرانی (Equus hemionus onager) به عنوان نماد حیات­ وحش استان فارس. فصلنامه محیط­ زیست جانوری. سال 8، شماره ۴، صفحات ۱۷-۲۴.
  17. فرج­ زاده، م. و کرمی، ت.، 1383. برنامه ریزی کاربری اراضی با استفاده از سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی (منطقة مورد مطالعه: خرم آباد)، پژوهش ­های جغرافیایی. سال 37 ، شماره 4، صفحات 81 تا 94.
  18. محرم­ نژاد، ن. و آقاخانی، م.، 1388. ارزیابی تهدیدها و فرصت­های عوامل راهبردی صنعت اکوتوریسم (مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده جاجرود). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط­زیست. شماره 3، صفحات 227 تا 247.
  19. مخدوم. م.، درویش ­صفت. ع.ا.، جعفر زاده. ه. و مخدوم. ع.ر.، 1380. ارزیابی و برنامه ­ریزی محیط زیست با سامانه ­های اطلاعات (GIS). انتشارات دانشگاه تهران.
  20. Babaie-Kafaky, S.; Mataji, A. and Ahmadi Sani, N., 2009. Ecological capability assessment for multiple-use in forest areas using GIS- based multiple criteria decision-making approach. American Journal of Environmental Sciences. Vol. 5, No. 6, pp: 714-721.
  21. Bunruamkaew, K. and Murayama, Y., 2011. Site Suitability Evaluation for Ecotourism Using GIS & AHP: A Case Study of Surat Thani Province, Thailand. Procedia Social and Behavioral Sciences. Vol. 21, pp: 269-278.
  22. Canteiroa, M.; Córdova-Tapiab, F. and Brazeiroc, A., 2018. Tourism impact assessment: A tool to evaluate the environmental impacts of touristic activities in Natural Protected Areas, Tourism Management Perspectives. Vol. 28, pp: 220-227.
  23. Chen, Y.Ch.; Lien, H.P. and Tzeng, G.H., 2010. Measures and evaluation for environment watershed plans using a novel hybrid MCDM model. Expert Systems with Applications. Vol. 37, pp: 926-938.
  24. Chung, S.H.; Lee, A.H.L. and Pearn, W.L., 2005. Analytic Network Process (ANP) approach for product mix planning in semiconductor fabricator. International Journal of Production Economics. Vol. 96, pp: 15-36.
  25. Cochrane, J., 2006. Indonesian national parks understanding leisure users. Annals of Tourism Research. Vol. 4, No. 33, pp: 979-997.
  26. Danekar, A. and Haddadinia, S., 2009. Weighting and Ranking criteria for Istanbul Metropolitan Area, Advances in Engineering Softwarem. Vol. 40, pp: 128-140.
  27. Farrell, T.A. and Marion, J.L., 2002. Identifying and Assessing Ecotourism Visitor Impacts at Eight Protected Areas in Costa Rica and Belize. Environmental Conservation Journal. Vol. 28, No. 3, pp: 215-225.
  28. Garcia-Herrera, J.J., 2012. Handbook of ecotourism in protected areas of Vietnam. FUNDESO. Ecotourism in Protected Areas of Vietnam.
  29. Ghorbani, A., 2015. Ecotourism sustainable development strategies using SWOT and QSPM model: A case study of Kaji Namakzar Wetland, South Khorasan Province Iran. Tourism Management Perspectives. Vol. 16, pp: 297-290.
  30. Gul, A.M.; Orucu, K. and Oznur, K., 2006. An approach for recreation suitability analysis to recreation planning in Golchuk Nature Journal of environmental management. Vol. 1, pp: 606-625.
  31. Gyan, P.; Duarte, N.; Morais, B. and Graefe, R., 2004. Nature tourism constraints, A Cross activity comparison. Annals of Tourism Research. Vol. 31, No. 3, pp: 540-555.
  32. Habtemariama, B.T. and Fanga, O., 2016. Zoning for a multiple use marine protected area using spatial multi criteria analysis: The case of the Sheik Seid Marine National Park in Eritrea. Marine Vol. 63, pp: 135-143.
  33. Hajehforooshnia, Sh.; Soffianian, A.; Mahiny, A.S. and Fakheran, S., 2011. Multi objective land allocation (MOLA) for zoning Ghamishloo Wildlife Sanctuary in Iran. Journal for Nature Conservation. Vol. 19, pp: 254-262.
  34. Jozi, S.A.; Zaredar, N. and Rezaeian, S., 2010. Evaluation of ecological capability using spatial multi criteria evaluation method (SMCE) (Case study: implementation of indoor recreation in Varjin protected Area Iran). International Journal of Environmental Science and Development Vol. 3, No. 1, pp: 273-277.
  35. Kangas, J.; Kangas, A.; Leskinen, P. and Pykalainen, J., 2001. MCDM methods in strategic planning of forestry on state-owned lands in Finland. Journal Multi Criteria Dec Anal. Vol. 10, pp: 41-57.
  36. Karami, O., 2010. Land use evaluation applied to forestry, reforestation and ecotourism by systemic analysis and AHP methods (Case Study: Babolrood Basin). M.Sc. Thesis, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources. 114 p. (In Persian)
  37. Karami, A. and Feghhi, J., 2012. Investigation of Quantitative metrics to protect the landscape in land use by sustainable pattern (Case study: Kohgiluyeh and Boyer Ahmad), Journal of Environmental Studies. Vol. 37, No.60, pp: 79-88. (In Persian).
  38. Kumari, S.; Behera, M.D. and Tewari, H.R., 2010. Identification of potential ecotourism sites in West District, Sikkim using geospatial tools. Tropical Ecology. Vol. 51. No. 1, pp: 75-85.
  39. Laurance, W.; Alonso, M. and Campbell, M., 2005. Challeng for forest conservation in Gabon. Central Africa. Futures. Vol. 38, pp: 454-474.
  40. Liaghata, M.; Shahabi, H.; Rokni Deilami, R.; Sattari Ardabili, F.; Navid Seyedi, S. and badri, H., 2013. A Multi-Criteria Evaluation using the Analytic Hierarchy Process Technique to Analyze Coastal Tourism Sites. APCBEE Procedia. Vol. 19- 20, pp: 479-485.
  41. Lin, L.Z. and Lu, C.F., 2013. Fuzzy Group Decision-Making in the Measurement of Ecotourism Sustainability Potential. Group Decis Negot. Vol. 22. pp: 1051-1079.
  42. Makhdom, M., 2010. Principles of land use. University of Tehran. 289 p. (In Persian).
  43. Malczewski, , 2004. GIS-based landuse suitability analysis: a critical overview. Journal of Progress in Planning. 62 p.
  44. Najafi, A., 2010. Structure and environmental challenges analysis in projects management using analytical. International journal of industry and production management engineering. Vol. 1, No. 21, pp: 63-76. (In Persian)
  45. Nino, K.; Mamo, Y.; Mengesha, G. and Kibret, K.S., 2017. GIS based ecotourism potential assessment in Munessa Shashemene concession forest and its surrounding area, Ethiopia. Applied Geography. Vol. 82, pp: 48-58.
  46. Pananjay, G.B.G.; Tiwari, K.; Shashi, G.B.G.; Tiwari, K. and Tiwari, S.C., 2011. An overview of potential ecotourism resources and their prospects in Valley of Flowers National Park, Uttaranchal, India. Caspian J. Env. Sci. Vol. 9, No.1, pp: 105-110.
  47. Phillips, P. and Moutinho, L., 2014. Critical review of strategic planning research inhospitality and tourism. Annals of Tourism Research, Vol. 48, pp: 120-96.
  48. Pourebrahim, Sh.; M. Hadipour, M.; Bin Mokhtar, M.I. and Mohamed, H.J., 2010. Analytic network process for criteria selection in sustainable coastal land use planning. Ocean and Coastal Management. Vol. 53, pp: 544-551.
  49. Razmi, J.; Amalnik, M.S. and Hashemi, M., 2008. Selection of supplier by fuzzy analytical network process. Journal of Technical Faculty. Vol. 7, No. 42, pp: 935-946 (In Persian).
  50. Saaty, T.L., 1980. The analytical hierarchy process, planning priority. Resource Allocation. RWS Publication, USA. 287 p.
  51. Salehi, R.; Nemati, M. and Amanpour, S., 2014. A Study on the mechanism of influencing social capital indicators in a desirable urban goverance using Amos. Case study: Nasim Shahr City. Journal of Spatial Planing (Geograpy). Vol. 4, No. 1, pp: 2-24. (In Persian)
  52. Somarriba-Chang M.A. and Gunnarsdotter, Y., 2012. Local community participation in ecotourism and conservation issues in two nature reserves in Nicaragua. Journal of Sustainable Tourism. Vol. 15, pp: 1-19.
  53. Tuzkaya, G.; Onut, S.; Tuzkaya, U.R. and Gulsun, B., 2008. An analytic network process approach for locating undesirable facilities: an example from Istanbul, Turkey. Journal of environmental management. Vol. 88, pp: 970-983.
  54. Williams, P.W., 1992. A local framework for ecotourism development. Western Wildlands. Vol. 3, No. 18, pp: 14-19.
  55. Yuksel, I. and Dagdeviren, M., 2007. Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis-a case study for a textile firm. Information sciences. 177, pp: 3364- 3382.